Nota Bene online

MH17: had het luchtruim boven Oekraïne eerder gesloten moeten worden?

Had het luchtruim boven Oekraïne eerder gesloten moeten worden?

Bij wie rust de staatsaansprakelijkheid inzake de MH17 ramp?

Laura van der Wijk

 

In de zomer van 2014 hoorden we het vreselijke nieuws over de Malaysia Airlines vlucht MH17 die uit de lucht was geschoten door een BUK-raket in het luchtruim van Oekraïne. We kennen helaas bijna allemaal wel, via-via of direct, iemand die in het vliegtuig zat. Het was al met al een verschrikking voor de slachtoffers en nabestaanden, maar ook een politiek lastige kwestie. Er is na de ramp een onderzoek gestart door het Joint Investigation Team (JIT) naar hoe dit heeft kunnen gebeuren, waaruit zij concludeerden dat de BUK-raket was afgeschoten vanuit het grondgebied dat bezet werd door separatisten en was geleverd door de Russen.[1] Naast beantwoording van de vraag hoe het is gebeurd, is ook van belang wie er aansprakelijk is voor de ramp. De laatste vraag kan je invullen door even terug te denken aan het vak Internationaal Publiekrecht. Al mijn mede tweede- en derdejaars bachelor-studenten rechtsgeleerdheid hebben het vak gevolgd, ervaren en beleefd. Na een heerlijk tentamen vol interessante casussen en een geweldig woordentekort zullen we hier - met oog op de MH17 ramp - ingezoomen op het onderwerp staatsaansprakelijkheid. Bij wie rust deze? Volgens Nederland en Australië bij Rusland, maar draagt Oekraïne niet ook een deel? Om het nog ingewikkelder te maken voeg ik er nog een vraag aan toe, want er loopt al een zaak tegen vier personen die verdacht worden van betrokkenheid bij de ramp. In hoeverre is deze zaak van invloed op andere juridische procedures?

 

Nederland en Australië hebben Rusland dus als staat aansprakelijk gesteld voor een aantal zaken rondom de ramp. Waarom de onduidelijke ‘een aantal zaken rondom de ramp’? De landen besluiten nog niet naar buiten te brengen hoe Rusland haar internationaal publiekrechtelijke verplichting heeft geschonden, om zo de kans van slagen maximaal te houden in een nog lopende gang van zaken.[2] Laten we beginnen met een kleine opfrisser over de vereisten waaraan een staat moet voldoen om aansprakelijk te kunnen worden gehouden door andere landen. Ten eerste moet er sprake zijn van een handeling of nalaten die in strijd is met een internationale verplichting die rust op de staat; of hij moet deze verplichting heeft geschonden.[3]  Ten tweede, moet deze handeling, nalaten of schending aan de staat kunnen worden toegerekend. Afijn, weer even genoeg over de theorie. Gebeurtenissen die het voor Nederland en Australië kenbaar hebben gemaakt dat Rusland een aandeel draagt in de ramp, zijn onder andere de geleverde BUK-raket en het feit dat een van de verdachten zwijgt over of hij wel of niet militair in dienst van het Russische leger is. Dit laatste maakt uit, aangezien een staat ook verantwoordelijk kan worden gesteld voor een daad gepleegd door zijn leger.

 

Nu zal je misschien denken, maar Oekraïne dan? In dát luchtruim vond het incident juist plaats. Oekraïne zou theoretisch gezien óók aansprakelijk kunnen worden gesteld, maar dat hebben we nog niet gedaan omdat zij in tegenstelling tot Rusland netjes meewerkten met het onderzoek. Rusland heeft zich in de onderhandelingsfase over de aansprakelijkheid allesbehalve proactief opgesteld, waardoor de onderhandelingen zijn gestrand, met als gevolg dat Nederland en Australië naar de rechter stappen. Voor aansprakelijkheid van Oekraïne is volgens het kabinet geen bewijs en ook geen onderzoek nodig. De Onderzoeksraad voor Veiligheidsraad concludeerde eerder al dat het luchtruim boven het strijdgebied eerder gesloten had kunnen worden. Door Rusland aansprakelijk te stellen sluiten we echter geen nader onderzoek uit naar aansprakelijkheid van Oekraïne, maar vragen we ons af wat het nut en doel ervan is. Is het doel de nabestaanden een beter inzicht te geven over de ramp? Of is dit het belang van de internationale rechtsorde? Dat laten de ministers nog in het midden. Mijns inziens is dit een morele kwestie, aangezien met het beschermen van de internationale rechtsorde je ook de burgers indirect beschermd. Echter, het belang van de nabestaanden kan niet achterwege worden gelaten aangezien dit ook een belangrijk punt is. Reden tot gesprek bij de koffie tussen de colleges of een biertje op de JFAS borrel, in ieder geval.

 

Wellicht nog interessanter zijn de vier verdachten die voorgaan bij de Nederlandse(!) rechter.[4]  Dit is best gek, want normaliter kunnen buitenlandse verdachten niet zomaar voorkomen bij de Nederlandse rechter voor een verdenking van een misdaad die ook nog in een ander land is gepleegd. In dit geval is het mogelijk omdat Nederland en Oekraïne een verdrag hebben getekend, strekkende dat alle verdachten rondom het onderzoek van de MH17 ramp in Nederland onder het Nederlandse strafrecht berecht kunnen worden. In dit geval van medeplichtig zijn aan het neerhalen van het vliegtuig en voor het veroorzaken van de crash, die als gevolg heeft gehad dat de inzittenden zijn gedood.[5] De uitkomst van dit proces kan van invloed zijn op nadere juridische procedures zoals de aansprakelijkheidstelling van Rusland. Dit is gelegen in het feitenonderzoek dat ter zitting plaatsvindt. De feiten kunnen naar buiten kenbaar gemaakt worden als procespartijen dit besluiten in onderling overleg. Bekendmaking hoeft niet, maar behoort tot de mogelijkheden en, zoals veel juristen het met mij eens zullen zijn, laten we graag opties open als dit onze zaak ten goede kan komen.[6]

 

Naast proces gegrond in politiek belang, kunnen ook procedures worden gestart voor de nabestaanden. Er kan een claim worden ingediend, inclusief rechtsherstel, die gebaseerd is op de door individuen geleden materiele of immateriële schade. In dit geval zal het met name betrekking hebben op de geleden immateriële schade, daarbij kun je denken aan het geleden leed door de nabestaanden. De nabestaanden zouden zelf een civielrechtelijk aansprakelijkheidstraject kunnen starten tegen de staat bij de nationale rechter.[7] Zoals met (bijna) alle juridische procedures kost het veel tijd en geld en ligt de keuze bij de nabestaanden wat zij besluiten te doen.

 

Om terug te komen op de vraag wie er aansprakelijk kan worden gehouden voor de ramp, dat hangt er dus van af. Toch al het meest geliefde en gebruikte antwoord door alle rechtenstudenten.

 

 

 

[1] Kamerstukken II 2017/18, 33997, nr. 117

[2] Kamerstukken II 2017/18, 33997, nr. 118

[3] A. Nollkaemper, Kern van het internationaal publiekrecht, Boom juridisch, 8e druk, 2018

[4] ‘JIT foreign ministers reflect on MH17 disaster in New York’, government.nl, 24-09-2019 

[5] ‘Prosecuting MH17 and the Dutch and Australian Move on Russia’s State Responsibility’, Dr Marieke de Hoon, internationalaffairs.org.au, 25 juli 2019

[6] Kamerstukken II 2017/18, 33997 nr. 118

[7] Kamerstukken II 2017/18, 33997, nr. 118


Een doodstraf op termijn
21nov

Een doodstraf op termijn

Een doodstraf op termijn   Cevdet Y. Hoogstwaarschijnlijk zegt deze naam je niet zoveel. Cevdet Y. schoot in 1983 in een psychotische...

Ondermijnende criminaliteit
23okt

Ondermijnende criminaliteit

Effecten, elementen en aanpak van ondermijnende criminaliteit in Nederland   Afgelopen jaar was in de media meer aandacht voor...

Reacties

Log in om de reacties te lezen en te plaatsen