Nota Bene online

Ondermijnende criminaliteit

Effecten, elementen en aanpak van ondermijnende criminaliteit in Nederland

 

Afgelopen jaar was in de media meer aandacht voor ondermijnende criminaliteit. Als je aan de gemiddelde rechtenstudent vraagt wat dit begrip inhoudt, blijkt dit lastig te omschrijven. Zo sprak Minister Grapperhaus in februari van een hardere aanpak om de ondermijnende drugscriminaliteit aan te pakken.[1] Naar aanleiding van de liquidatie van Derk Wiersum zei minister-president Rutte dat opnieuw een grens lijkt te overschreden door de georganiseerde en ondermijnende criminaliteit.[2] Ook is de afgelopen jaren veelvuldig in het nieuws geweest hoe ‘outlaw motor gangs’ (OMG’s) bijdragen aan ondermijnende criminaliteit, waarbij inmiddels al een aantal motorclubs verboden is.[3] In dit artikel zal gepoogd worden aan de hand van literatuur te omschrijven wat valt onder ondermijnende criminaliteit en waar de knelpunten in de aanpak van ondermijnende criminaliteit liggen.

 

Wat is ondermijnende criminaliteit?

Aan wat voor strafbare feiten kun je aan denken bij ondermijnende criminaliteit? Een korte opsomming: drugslabs in stallen van veeboeren, bedreiging van burgemeesters, vergismoorden, witwassen van drugsgeld.[4]

Professor Pieter Tops[5] omschrijft ondermijnende criminaliteit als volgt.[6] Met ondermijning wordt bedoeld dat de normale, fatsoenlijke verhoudingen in de samenleving worden aangetast door georganiseerde criminaliteit. Deze criminaliteit oefent een grote aantrekkingskracht uit op grote groepen mensen die hier normaal gesproken niet bij horen. Als voorbeeld noemt hij een volkswijk waar men arm was en men nu veel geld heeft. Een kenmerk van ondermijnende criminaliteit is verlokking: door een simpele taak te verrichten kun je veel geld verdienen. Zo worden scholieren geronseld om drugs te vervoeren en laten douaneambtenaren in de haven containers door met cocaïne. Volgens Tops vind je altijd een persoon die het klusje, zoals drugs vervoeren, wil doen. Dit betekent niet dat iedereen een harde crimineel is.

Wat van belang is voor de criminaliteit in Nederland is de geschikte infrastructuur. We hebben grote havens (Rotterdam), goede wegen en kennen een handelsmentaliteit. Doordat deze verschillende activiteiten met elkaar vervlochten zijn, is de criminele markt erg groot. Mensen worden verlokt door de hoge geldbedragen die te verdienen zijn bij de handel in drugs. Wat is volgens Tops een oplossing? De omvang van de drugswereld moet worden teruggebracht, autoriteiten moeten beter samenwerken en het is nodig dat men beseft dat hier iets speelt waar je als individu niet aan mee moet doen.

 

Drie elementen

Volgens Tuk en Vols heeft de term ondermijnende criminaliteit een fluïde betekenis en doelt het op uiteenlopende activiteiten.[7] De auteurs proberen het begrip ondermijnende criminaliteit te duiden aan de hand van drie gemeenschappelijke elementen. Het gaat veel over de vermenging van de onderwereld met de bovenwereld. De onderwereld doelt op de criminele organisaties, de bovenwereld het bedrijfs-of verenigingsleven. De bovenwereld wordt geïnfiltreerd door de onderwereld.[8] Daarnaast wordt in verschillende artikelen benadrukt dat het bij ondermijning om strafbaar gesteld gedrag gaat, maar dit hoeft niet per se het geval te zijn. Tot slot wordt veelal benadrukt dat ondermijnende criminaliteit negatieve gevolgen op de samenleving kent.

 

Effecten ondermijnende criminaliteit

Lam en Kop noemen in hun onderzoek de volgende effecten van ondermijnende criminaliteit. Zij maken een indeling van de effecten van ondermijnende criminaliteit in de volgende vijf categorieën: aantasting van het financieel-economische stelsel, de leefbaarheid, de ecologische omgeving, de moraliteit en het rechtsgevoel en de aantasting van de rechtsstaat en zijn instituties.[9] Verder spreken zij van direct merkbare effecten, zoals slachtoffers van bedreiging, maar ook is sprake van indirecte effecten, waarmee gedoeld wordt op de rechtsstaat als geheel. Per categorie zal kort weergegeven worden wat hiermee bedoeld wordt.

Met effecten op het financieel-economisch stelsel wordt gedoeld op de enorme geldbedragen die omgaan in de criminele sector. Deze bedragen worden veelal witgewassen, er wordt geen belasting betaald waardoor crimineel geld buiten het reguliere financieel-economische stelsel valt. Met leefbaarheid doelen de schrijvers op de verpaupering van wijken, schietpartijen die plaatsvinden binnen wijken en overlast die wordt veroorzaakt door drugspanden in een woonwijk.[10] Door milieucriminaliteit wordt de ecologische omgeving aangetast. Zo wordt er van illegale methoden gebruik gemaakt om kosten voor afvalverwerking laag te houden, of er juist geld aan te verdienen. Dan bestaan ook nog de handel en verwerking van vervuilde grond, waar ook illegale dumpingen en lozingen van xtc-laboratoria onder vallen, en het vervoer van gevaarlijke stoffen.[11] Met aantasting van het rechtsgevoel wordt gedoeld op de status dat drugshandelaren verkrijgen binnen een wijk.[12] Maar ook het idee dat de overheid niet ingrijpt of kan ingrijpen bij bepaalde criminaliteit kan tot effect hebben dat de rechtsstaat en de daar bijhorende instituties worden aangetast.[13]

Met de aantasting van de rechtsstaat wordt bedoeld de aantasting van het toezicht van alle ‘poortwachters’ die ervoor moeten zorgen dat de regels van de samenleving worden nageleefd.

 

Dé aanpak ondermijnende criminaliteit?

Hoe kan ondermijnende criminaliteit het beste aangepakt worden? Veelal wordt geschreven dat een integrale aanpak nodig is, omdat veel verschillende actoren een belangrijke rol spelen. Lam en Kop hebben in hun onderzoek beschreven hoe de aanpak zich ontwikkeld heeft de afgelopen jaren. Het is van belang dat verschillende rechtsgebieden samenwerken. Strafrechtelijke sancties zijn complementair aan bestuurlijke sancties.[14] Zo zijn er nieuwe instituties opgericht om de aanpak te verbeteren. Bij de aanpak is volgens de auteurs ook het bewustwordingsproces van belang.

 

Mij valt een aantal dingen op over bij het lezen over ondermijnende criminaliteit. Ondermijnende criminaliteit draait vaak om drugshandel en alle andere strafbare gedragingen die hieruit volgen, zoals witwassen van drugsgeld en overlast door drugspanden. Ook is er veelal sprake van normalisering: men vindt bepaald gedrag ‘normaal’. Zo wordt er geen probleem gemaakt van de gedragingen die komen kijken bij het handelen in drugs. Deze normalisering zorgt ervoor dat de kernwaarden in de democratische samenleving langzamerhand aangetast worden, zoals aantasting van het gezag van de overheid of rechtsbescherming van de overheid aan de burger. Ik zou niet willen zeggen dat we vervallen in een narcostaat, zoals geclaimd wordt door de huidige fractievoorzitter van de CDA Heerema,[15] dat gaat een stap te ver. De aanpak voor ondermijnende criminaliteit is erg complex, en een aanpak zou ik ook niet durven proberen te schetsen. Maar wat zou er mogelijk zijn? Misschien wordt het tijd om te beginnen met de normaliserende houding van de burger aan te pakken, waarbij het goed is om te beginnen bij de jeugd. Op scholen zou meer aandacht besteed kunnen worden aan drugs, maar ook zou overheid campagnes kunnen starten om te laten zien wat de effecten van drugs zijn op korte en lange termijn en het zou ook mogelijk zijn dat men elkaar aanspreekt op drugsgebruik. Dus als jij volgende week overweegt om een pilletje te nemen in ‘De School’, vraag jezelf dan af of jij ook, hetzij indirect, wil bijdragen aan ondermijnende criminaliteit in Nederland, of toch gewoon een biertje neemt.

[1] Rijksoverheid 19 februari 2019.

[2] NOS 19 september 2019.

[3] Koornstra en Brouwer 2018.

[4] De Balie, https://www.youtube.com/watch?v=vQQRrx0uYhU.

[5] Hoogleraar bestuurskunde Universiteit Tilburg

[6] Tops, https://www.youtube.com/watch?v=oK4QRPIsmLk.

[7] Tuk en Vols 2018, p. 3.

[8] Lam, van der Wal en Kop 2018, p. 3.

[9] Idem, p. 59 – 81.

[10] Idem, p. 64 en 65.

[11] Idem, p. 67 en 68.

[12] Idem, p. 70.

[13] Idem, p. 81.

[14] Idem, p. 81.

[15] NOS 5 september 2019.

Literatuur

Artikelen
Koornstra en Brouwer AA 2018
J. Koornstra en J. Brouwer, ‘Het verbieden van outlaw motor gangs, een effectieve maatregel?’, Ars Aequi 2018, afl. 696.

Tuk en Vols, NJB 2018
M. Tuk en M. Vols, ‘Ondermijning en het openbare-orderecht’, NJB 2019/1190.

Links
Lam, van der Wal en Kop 2018
J. Lam, R. van der Wal en N. Kop, Sluipend gif, een onderzoek naar ondermijnende criminaliteit Boom: criminologie (online publiek)

Rijksoverheid, Grapperhaus: kentering nodig in aanpak ondermijnende drugscriminaliteit 19 februari 2019 https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2019/02/16/grapperhaus-kentering-nodig-in-aanpak-ondermijnende-drugscriminaliteit (online publiek)

NOS, ‘CDA wil speciale eenheid tegen ‘narcostaat’, 5 september 2019, https://nos.nl/artikel/2300407-cda-wil-speciale-eenheid-tegen-narcostaat.html

NOS, ‘Rutte in Kamer: inzetten voor de rechtsstaat’, 19 september 2019, https://nos.nl/artikel/2302392-rutte-in-kamer-inzetten-voor-de-rechtsstaat.html

Youtube
Pieter Tops over criminele ondermijning in Nederland, LICHT Youtube 31 maart 2017. https://www.youtube.com/watch?v=oK4QRPIsmLk

Breaking Bad in de Vinexwijk – Ondermijnende criminaliteit in Nederland, De Balie Youtube 10 april 2019 https://www.youtube.com/watch?v=vQQRrx0uYhU

 


13nov

MH17: had het luchtruim boven Oekraïne eerder gesloten moeten worden?

Had het luchtruim boven Oekraïne eerder gesloten moeten worden? Bij wie rust de staatsaansprakelijkheid inzake de MH17 ramp? Laura van...

Hollands chauvinisme in de wereldpolitiek
17okt

Hollands chauvinisme in de wereldpolitiek

De recente benoeming van Axel van Trotsenburg als managing director van de Wereldbank, is voor Nederland een opsteker na een...

Reacties

Log in om de reacties te lezen en te plaatsen